Voor juristen is AI-gebruik geen kwestie van productiviteit, maar van beroepsregels. Een samenvatting die een citaat verzint of een dossier dat in een gratis tool belandt, raakt de kern van het vak: vertrouwelijkheid, deskundigheid en integriteit.
Dit artikel vertaalt de kernwaarden die de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) hanteert voor AI naar concrete governance-maatregelen, ingedeeld naar het AIP Duurzame AI Kompas. Het is bedoeld voor advocatenkantoren, juridische afdelingen en andere juridische organisaties. Voor de basis van AI-governance: AI governance voor bedrijven.
Wat zegt de NOvA?
De NOvA heeft Aanbevelingen AI in de advocatuur gepubliceerd en benadrukte in een nieuwsbericht van 16 december 2025 dat de kernwaarden leidend zijn. Uitgangspunt: de advocaat blijft eindverantwoordelijk, AI is een hulpmiddel. De aanbevelingen komen op de volgende punten neer:
- Deskundigheid: controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig voordat u ze gebruikt, en kies bij voorkeur tools die bronnen vermelden.
- Vertrouwelijkheid: voer geen vertrouwelijke of cliëntgegevens in publieke AI-modellen of gratis tools, beperk wat u deelt en ken waar data worden verwerkt. Bij persoonsgegevens: voer een DPIA uit.
- Onafhankelijkheid: de advocaat blijft eindverantwoordelijk, ook voor wat medewerkers en leveranciers met AI doen.
- Integriteit: stel een kantoorbreed AI-beleid op, informeer cliënten daarover en wees intern transparant.
- Partijdigheid: AI mag de belangenbehartiging niet sturen; let op bevooroordeelde uitkomsten.
Van kernwaarde naar kompas
| Kernwaarde | Kompaselement | Maatregel in de praktijk |
|---|---|---|
| Deskundigheid | Training en bewustwording | Training met eigen dossiers; verplichte controle van citaten en bronnen |
| Vertrouwelijkheid | Datakwaliteit en privacy | Goedgekeurde omgeving, dataniveaus, DPIA bij persoonsgegevens |
| Onafhankelijkheid | Governance en verantwoordelijkheid | Eén eigenaar, besluitlijst, toezicht op medewerkers en leveranciers (Organisatie-as) |
| Integriteit | Transparantie en uitlegbaarheid | Kantoorbreed AI-beleid, cliënten informeren, intern vastleggen waar AI is gebruikt |
| Partijdigheid | Ethiek en non-discriminatie | Steekproeven op bevooroordeelde uitkomsten; AI nooit leidend in de belangenafweging |
| (aanvullend) | Veiligheid en robuustheid | Incidentprotocol voor datalek of onjuiste output |
De koppeling aan kompaselementen is onze eigen indeling en geen onderdeel van de NOvA-aanbevelingen.
EU AI Act in de juridische sector
Bijlage III van de EU AI Act noemt onder rechtspleging onder meer AI-systemen die door of namens een gerechtelijke instantie worden gebruikt voor het onderzoeken en uitleggen van feiten en recht, of voor alternatieve geschillenbeslechting. Een advocatenkantoor dat een tool gebruikt voor onderzoek of conceptteksten valt daar niet vanzelf onder. Of een toepassing hoog-risico is, beoordeelt u per toepassing met een jurist. Volgens de Digital Omnibus gaan de verplichtingen voor bijlage III-systemen in op 2 december 2027. Voor kantoren geldt daarnaast al de AVG.
Vijf stappen voor een juridische organisatie
- Meet de situatieWelke tools gebruikt iedereen al? Gebruik de scorekaart als nulmeting.
- Wijs een eigenaar aanMeestal een partner, de compliance-officer of de innovatiemanager, met mandaat om toepassingen toe te staan of te stoppen.
- Leg dataregels vastWelke dossiergegevens mogen waar in? Standaard geen cliëntgegevens in publieke of gratis tools.
- Stel een controleregel opElk citaat, elke wetsverwijzing en elke feitelijke bewering uit AI-output wordt gecontroleerd voordat het kantoor verlaat.
- Train en herzieTrain medewerkers op eigen dossiers en herzie beleid en tools elk halfjaar.
Controleregel voor output
AI-output is een concept. Wat naar een cliënt, de rechtbank of de wederpartij gaat, is door een jurist gecontroleerd op bronnen, citaten en feiten. Leg vast wie dat deed.
Wat wij in de praktijk zien
Inzicht 1: de grootste lekken zijn onbedoeld
Een jurist plakt een deel van een dossier in een gratis tool om het te laten samenvatten. De tool is niet het probleem; het ontbreken van een goedgekeurd alternatief is dat wel.
Inzicht 2: controle werkt alleen als ze concreet is
"Controleer de output" is te vaag. Werkt wel: elk citaat opzoeken in de bron en de bronnenlijst naast het stuk leggen.
Inzicht 3: cliënten vragen er steeds vaker naar
Een helder AI-beleid dat u kunt delen, voorkomt discussie in aanbestedingen en bij corporate cliënten.
Hoe wij dit aanpakken
AI Personeelstraining begeleidt juridische organisaties met een nulmeting via het kompas, training op eigen dossiers en een beleid dat past bij de beroepsregels. Zie ook onze AI-training voor overheid, juridisch en bedrijven in Den Haag en hoe AI de advocatuur transformeert.
Veelgestelde vragen over AI-governance in de juridische sector
Mag een advocaat ChatGPT gebruiken?
Ja, als hulpmiddel, maar de advocaat blijft eindverantwoordelijk. De NOvA adviseert geen vertrouwelijke of cliëntgegevens in publieke AI-modellen of gratis tools te zetten, citaten en jurisprudentie altijd handmatig te controleren en een kantoorbreed AI-beleid op te stellen.
Moet een advocatenkantoor een AI-beleid hebben?
De NOvA beveelt een kantoorbreed AI-beleid aan en adviseert cliënten daarover te informeren. Of een kantoor daarnaast verplichtingen heeft vanuit de AVG of andere regels, hangt af van de situatie.
Is AI in de advocatuur een hoog-risicosysteem onder de EU AI Act?
Niet automatisch. Bijlage III noemt onder rechtspleging AI-systemen die door of namens een gerechtelijke instantie worden gebruikt, en systemen voor alternatieve geschillenbeslechting. Of een toepassing daaronder valt, beoordeelt u per toepassing. Volgens de Digital Omnibus gaan de verplichtingen voor bijlage III-systemen in op 2 december 2027.
Wat is het grootste risico van generatieve AI bij juridisch werk?
Onjuiste uitkomsten die overtuigend klinken, zoals verzonnen jurisprudentie of citaten, en het per ongeluk delen van vertrouwelijke gegevens. Beide beperkt u met controleafspraken en een goedgekeurde omgeving.
Hoe begin ik met AI-governance op een juridische afdeling?
Wijs een eigenaar aan, leg per datatype vast welke tool is toegestaan, stel een controleregel voor output vast en train medewerkers met eigen dossiers. Gebruik daarvoor de scorekaart van het Duurzame AI Kompas als nulmeting.
Tot slot
Begin met een eigenaar, een dataregel en een controleregel voor output. De rest bouwt u daarop. Zie ook het stappenplan voor AI-beleid.
Algemene informatie, geen juridisch advies. De samenvatting van de NOvA-aanbevelingen is gebaseerd op de publieke tekst per 18 oktober 2026; raadpleeg de actuele versie. De NOvA is niet betrokken bij dit artikel.
Over de auteur
Barry van der Laan MBA is oprichter van AI Personeelstraining en werkt al meer dan 25 jaar in de financiële sector. Hij heeft een master's-niveau opleiding in Financial Services (NIBE-SVV) en helpt organisaties om generatieve AI praktisch, verantwoord en binnen duidelijke governance in te voeren.
Zijn trainingen en adviestrajecten richten zich op AI-geletterdheid, AI-beleid en de praktische invoering van AI-toepassingen in bestaande werkprocessen. Lees meer over onze trainers.